देविमाहात्म्य - दुर्गा

दुगेर्चे सर्वप्रथम वर्णन व स्तोम महाभारतात आढळते. भक्तांची विघ्ने, अरिष्टे आणि संकटे निवारण करणारी दुर्गा असे प्राचीन काळीही समजले जात असे. श्री कृष्णाने वृंदावनात तिची पूजा केली. मधुकैटभ दैत्यांच्या भीतीने ब्रह्मदेवाने त्रिपुरा विजयाच्या वेळी शंकराने ऐश्वर्यभ्रष्ट झालेल्या इंदाने आणि अनेक ऋषी मुनींनी दुगेर्ची उपासना केल्याचे दिसून येते. महिषासूर, चंडमुंड व शुंभनिशुंभ या दैत्यांना दुर्गादेवीने ठार मारले. दुगेर्ची प्रतिमा हे राष्ट्रशक्तीचे प्रतिरूप मानले जाते. सिंह हे तिचे वाहन आहे. दुर्गादेवीची मूतीर् ही चतुर्भुज, अष्टभुज, किंवा दशभुज असल्याचे दाखवले जाते. महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती ही दुगेर्चीच रूपे आहेत. त्यापैकी महाकाली ही तमोगुणी, महालक्ष्मी ही रजोगुणी आणि महासरस्वती ही सत्त्वगुणी मानली जाते. मार्कंडेय पुराणात दुगेर्ची अवयवनिमिर्ती कशी झाली ते दिलेले आहे. दुगेर्ची रौद आणि सौम्य रूपे आढळतात. भारतातील सर्व समाजात दुर्गामाता अधिक प्रिय देवता असल्याचे दिसून येते.

दा. कृ. सोमण

एकविरा आई तू डोंगरावरी

नवसाला पावणारी , कोळ्यांचे आराध्य दैवत असणारी देवी म्हणून एकविरा देवीला हिंदू समाजात वेगळेच स्थान आहे. मंदिराचे वेगळेपण लेण्यांमध्ये असलेले तिचे स्थात , प्राचीनता आणि तिचं लोभसवाणं रूप यामुळे या देवीचे महत्त्व काही वेगळेच आहे.

एकविरा देवीचा महिमा जसा आगळा तसंच तिचं स्थानही. कार्ल्याच्या लेणीमध्ये या देवीचे मंदिर असून देवळाच्या भोवती निसर्गही सिद्धहस्ते वंदन करत आहे. कार्ल्यामध्ये ह्या देवीचे मंदिर आहे. लोणावळयापासून ११ किमीवर ह्या देवीचे स्थान आहे. देवळाच्या सभोवती घनदाट झाडी , पांढरे शुभ्र धबधबे आणि थंडगार आनंदी वातावरण असे निसर्गाचे वरदान लाभले आहे. देवीच्या दर्शनासाठी डोंगर चढून जावे लागते. पण डोंगर चढताना दिसणारा इंदायणी नदीचा प्रवाह आणि विसापूर , लोहगड , तुंग असे गडकल्ले हा परिसर मोहून घेतात.

एकविरा देवी रेणूकेचे रूप आहे. या देवीची एक अख्यायिका आहे. आदितीने तप करून भगवान शंकराला प्रसन्न केले. त्याने तिला वर दिला की इश्वाकू राजाच्या घरी तुझा जन्म होईल आणि तुझे नाव रेणुका असेल. तुला होणाऱ्या पाच पुत्रात एक पुत्र महावीर असेल. त्याच्या पराक्रमामुळे तू एकविरा म्हणून ओळखली जाशील. चांदसेनीय कायस्थ प्रभू (सीकेपी) आणि कोळी समाजात या देवीला विशेष स्थान असले तरी सामान्य पर्यटकांपासून ते भक्तगणांपर्यंत सर्वांच्या मनात नवसाला पावणारी देवी म्हणून ' एकविराआई ' ची प्रतिमा आहे.

एकविरेचे स्थान स्वयंभू आहे. तेजस्वी नेत्र असलेल्या या देवीच्या मुखमंडलावरील हास्य सौम्य आणि प्रसन्न आहे. कोळी आणि आगरी समाजाची कुलदेवता म्हणून या देवीची महती असली तरी सर्वाच भाविकांची ती स्फूतीर्देवता आहे. देवीचे मंदिर अत्यंत प्राचीन आहे. आणि कार्ल््याच्या लेणीत तिचे मूळ स्थान आहे. नवरात्रामध्ये या देवीच्या दर्शनासाठी लाखो भाविकांची गदीर् होते. घटस्थापनेपासून ते दसऱ्यापर्यंत विविध धामिर्क कार्यक्रम आयोजित केले जातात. नवमीच्या दिवशी पहाटेच महानवमी होमाला सुरुवात होते हा दिवस भक्तांसाठी परमोच्च असतो. नवसाला पावणाऱ्या या देवीच्या उत्सवात भक्तीचा पूर वाहत असतो. मंदिर भक्तगणांनी भरलेले असते दर्शनासाठी लांबच लांब रांग लावून भक्त उभे असतात. देवीची पूजा , आरती आणि नित्यपाठच्या वेळाही ठरलेल्या असतात. गावकऱ्यांच्यादृष्टीनेही हा देवीचा उसव म्हणजे दिवाळीच असते. नऊ दिवस उत्सवाचे आणि त्याआधी व नंतर तयारीचे म्हणून धांदलीत असतात. गावात येणाऱ्या प्रत्येक भक्तगणाला निवास आणि प्रसाद मिळावा यासाठी देवस्थान ट्रस्ट आणि गावकरी उत्सवाच्या आधीपासूनच तयारी करत असतात. कोळी समाजाच्या लोकांची उत्सवाच्या काळात विशेष गदीर् असते. प्राचीन कालीन मंदिर म्हणून या मंदिराची ओळख असली तरी बुद्ध कालीन लेण्यांच्या निमिर्ताीचा बाजही या देवळावर आढळतो. परदेशातून येणारे पर्यटक , लेण्या बघायला येणारे ट्रेकर्स सर्वच जण देवीच्या दर्शनाशिवाय पुढे जाऊ शकत नाहीत. लोणावळयापासून ११ किमीवर असलेल्या या देवस्थानाला येण्यासाठी कार्ला स्टेशनला उतरून पुढे चालत जावे लागते. त्यानंतर डोंगर चढून उंचावर असलेल्या या देवीचे दर्शन घ्यावे लागते. तिचे मूळ स्थानच कार्ल्याच्या लेणीत असल्याने भक्तगणांचे पाय आपोआपच या डोंगराकडे वळतात. श्री एकविरा देवस्थान ट्रस्टतफेर् येणाऱ्या भक्तांसाठी वर्षभर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. तसेच नवरात्र महोत्सवाची जबाबदारीही या ट्रस्टतफेर्च सांभाळली जाते. भक्तांसाठी येथे निवासाचाही व्यवस्था असून प्रसादही ट्रस्टतफेर् दिला जातो.

डोंगरातलं स्थान , प्रसन्न रूप , जागरूक देवस्थान आणि नवसाला पावणारी देवी म्हणून महत्त्व असलेल्या या देवीचं लोभसवाणं रूप प्रत्येक भक्तांने एकदा तरी डोळयात साठवून घ्यायला हवे.

- यामिनी सप्रे

देविमाहात्म्य - रेणुका

रेणुकादेवी जमदग्नीची पत्नी आणि परशुरामाची आई! प्राचीन काळी कान्यकुब्ज देशात इक्ष्वाकुवंशीय रेणू नावाचा राजा होता. या राजाने कन्याकामेष्टी यज्ञ केला. त्या यज्ञातून ही कन्या प्रकट झाली. म्हणून तिचे नाव रेणुका ठेवले. कामली हे तिचे पाळण्यातील नाव आहे.
भागीरथी क्षेत्री झालेल्या स्वयंवरात तिने जमदग्नीला वरले. माहूर हे रेणुकादेवीचे प्रमुख स्थान म्हणजे मूळपीठ मानतात. कर्नाटकात रेणुकादेवीची पूजा 'यल्लमा' या नावाने करतात.
हिला आदिशक्ती म्हणून मानले जाते. एकवीरा हेही रेणुका देवीचेच नाव आहे. रेणुकादेवी यमाई या नावानेही ओळखली जाते. नाशिक जिल्ह्यात चांदवड येथील डोंगरावर रेणुकादेवीचे मंदिर आहे. सौदत्ती व कार्ले येथील एकवीरेची स्थाने प्रसिद्ध आहेत. रेणुकेसंबंधीची बरीच माहिती रेणुका माहात्म्य या ग्रंथामध्ये सापडते.

- दा. कृ. सोमण

पुण्याची चतु:श्रृंगी

पुण्याच्या पश्चिमेला चार टेकड्यांमध्ये चतु:श्रुंगी मातेचे मंदिर वसलेलं आहे. श्रुंग म्हणजे टेकडी. म्हणूनच हे मंदिर चतु:श्रुंगी या नावाने प्रसिद्ध झाले आहे. चतु:श्रुंगी मंदिराच्या स्थापनेमागे एक कथा प्रचलित आहे. २५० वर्षांपूर्वी दुर्लभशेठ नावाचे सप्तश्रुंगी मातेचे निस्सिम भक्त होऊन गेले. दरवर्षी सप्त:श्रुंगी मातेच्या दर्शनासाठी ते वनीला जात असत. पण वयोमानानुसार त्यांना नियमित जाणे अशक्य होऊ लागले. त्यांच्या भक्तीला प्रसन्न होऊन देवीने त्यांना स्वप्नामध्ये ' माझे रूप तुला पश्चिम दिशेला मिळेल. तिथे माझी प्रतिष्ठापना कर ,' असा दृष्टांत दिला.

आज हे मंदिर गर्द झाडीमध्ये आहे. सुमारे ३.५ एकर परिसरात ते बांधण्यात आले आहे. साधारणत: ४५० फुट उंचीवरील या मंदिरात पोहचण्यासाठी १५० पायऱ्या सर कराव्या लागतात. देवीच्या मंदिरात प्रवेश करण्यापूवीर् डाव्या बाजूला गणपतीचे मंदिर बांधण्यात आले आहे. तसेच देवीच्या मंदिरात महादेव , तुळजाभवानी , सप्तश्रुंगी माता आणि खरजाई देवीची लहान मंदिरे आहेत. गाभाऱ्यातील शांत वातावरणामुळे मन प्रसन्न होते.

दरवषीर् या मंदिरात नवरात्र मोठ्या भक्तिभावाने साजरे केले जाते. संपूर्ण भारतातून तसेच परदेशांतूनही एक लाखाहूून आधिक भाविक येथे दर्शनासाठी गदीर् करतात. मंदिराचे विश्वस्त सामाजिक बांधिलकीचे भान

ठेवून नवरात्र जागवण्याचा प्रयत्न करत असतात. या देवीस्थानाचे वैशिष्ट्य म्हणजे निर्माल्यापासून गांडूळ खत तयार करण्यासाठी मंदिराच्या परिसरामध्ये ' इनोरा ' या पर्यावरणवादी संस्थेने प्रकल्प चालू केला आहे. नवरात्रीमध्येच नव्हे , तर पूर्ण वर्षभर या प्रकल्पातून खत तयार करण्यात येते.

नवरात्रीच्या पहिल्या माळेला देवीला अभिषेक करण्यात येतो. त्यानंतर रोज दिवसातून दोनदा आरती केली जाते. कोजागिरी पौणिर्मेपर्यंत मंदिराच्या परिसरात मोठ्या प्रमाणात जत्रा भरवण्यात येते. जत्रेमध्ये विविध प्रकारचे खाद्यपदार्थ , सांैदर्यप्रसाधने , खेळणी यांचे स्टॉल्स असतात. तसेच मनोरंजनासाठी जाएण्ट व्हील , धडकगाडी यांसारखी साधने असतात. या सर्वच गोष्टी भाविकांना आकषिर्त करतात. यंदा या जत्रेमध्ये ७०पेक्षा आधिक स्टॉल्स उभारण्यात आले आहेत. भाविक आणि स्टॉलधारकांच्या सुरक्षिततेसाठी विश्वस्त मंडळाने दोन कोटी रुपयांचा विमा उतरवला आहे. गैरप्रकार घडू नयेत यासाठी दक्षता म्हणून मंदिरपरिसरात शंभराहून आधिक पोलिस , होमगार्ड आणि स्वयंसेवक तैनात करण्यात आले आहेत. वृद्ध भाविकांना गाभाऱ्याचे दर्शन घेता यावे यासाठी मंदिराच्या पायथ्याशी सीसीटीव्हीची व्यवस्था करण्यात आली आहे.

मंदिराच्या गाभाऱ्यात ३३ किलो चांदीची देवीची मूतीर् आहे. ती सोन्याच्या दागिन्यांनी सजविलेली आहे. दसऱ्याला सीमोल्लंघनासाठी १९ किलो चांदीच्या पालखीमधून देवीचा छबीना निघतो. या भव्य मिरवणुकीमध्ये असंख्य महिला देवीला औक्षण करतात. सामाजिक बांधिलकीची जाणीव म्हणून गुलाल न उधळता आणि फटाके न वाजवता मिरवणूक शांत वातावरणात पार पाडली जाते. मंदिराला प्रकाशझोतात आणण्यासाठी विश्वस्त मंडळाचे अध्यक्ष दत्ता गायकवाड , कार्यकारी अध्यक्ष नंदकुमार अनगळ आणि माणिक बिर्ला , अरुण अनगळ आदी सदस्यांचा सिंहाचा वाटा आहे.

- करुणा गोसावी

देविमाहात्म्य नारायणी - 'महाकाली'

ही एक तांत्रिक देवता आहे.
आदिशक्तीच्या तम:प्रधान रौद रूपाला 'महाकाली' म्हणतात.
ती दुष्टांचा संहार करण्यासाठी प्रकट होते, अशी समजूत आहे.
मधु-कैटभ या दैत्यांचा नाश करण्यासाठी ती अवतरली असे 'देवी भागवता'त म्हटले आहे.
शाक्त संप्रदायात 'महाकाली' या नावाने देवीची उपासना केली जाते.
श्रीविद्यार्णव तंत्रात तिचे रूपध्यान वर्णन केलेले आहे.
कृष्णवर्ण, दशमुख, त्रिनेत्र, दशभुज, दशपाद असून खड्ग, शर, त्रिशूळ, गदा, चक्र, पाश इत्यादी आयुधे तिने धारण केली आहेत.
महाकाली भक्तांना वरदायिनी होते आणि त्यांचे संरक्षणही करते. दक्षिण भारतात ही ग्रामदेवता मानली जाते.

- दा. कृ. सोमण